{{Infobox Military Conflict
|conflict=Battle of Teruel
|image= 300px
|caption=Spain in 1937 just before the Battle of Teruel.  Note the Teruel salient south of Saragossa.  Please click on the map to get a larger image.  Blue is Nationalist Spain and Red is Republican Spain.
|partof=the Spanish Civil War
|partof=the Spanish Civil War
|date=December 15, 1937 &ndash; February 22, 1938
|place=Teruel, Aragon, Spain
|result=Decisive Nationalist victory<ref>Hugh Purcell, ''The Spanish Civil War'' (part of the Documentary History Series) (1973), p. 95.</ref>
|combatant1= Spanish Republic
|combatant2= Nationalist Spain 
|commander1=Juan Hernández Saravia<br>Enrique Fernández Heredia<br>Juan Ibarrola<br>Enrique Lister<br>El Campesino<br>Karol Świerczewski
|commander2=Domingo Rey d'Harcourt
|strength1=
|strength2=
|casualties1=~85,000
|casualties2=~57,000
|}}

The '''Battle of Teruel''' was fought in and around the city of Republicans and eventually being re-taken by the Nationalists. In the course of the fighting, Teruel was subjected to heavy artillery and aerial bombardment. The two sides suffered over 140,000 casualties between them in the two month battle.  It became one of the decisive battles of the war.<ref>Hugh Purcell, p. 95.</ref>  Franco's exploitation of his superiority in men and material in regaining Teruel made it the military turning point of the war.<ref>Paul Preston, ''The Spanish Civil War, an Illustrated Chronicle 1936-39'' (New York, 1986) p. 149.</ref>

==Background==
The Republic's decision to move against Teruel was motivated by several strategic priorities. Republican military leaders thought that Teruel was not strongly held and sought to regain the initiative through its capture. By 1937, the Teruel Valencia on the coast.<ref>Peter Wyden, ''The Passionate War'' (1983), p. 421 </ref> Teruel was surrounded on three sides by Republican Spain. In addition, Teruel was a symbol of Nationalist power on the Prime Minister Guadalajara sector on December 18. The Republic wanted to divert the Nationalists away from the Madrid area.  The Republic therefore started this battle on December 15.<ref> Hugh Thomas, p. 504 </ref>

===The battlefield===

Teruel, located in Lower warring Moorish and Christian states; in 1937 it served essentially the same purpose, separating the Republicans in Valencia from the Nationalists in Zaragoza.<ref>Michener, 697</ref> Because of its elevation in the mountains (3,050 feet high),<ref>Peter Wyden, p. 421 </ref> it usually had the lowest annual winter temperature in Spain. The town was Spain's remotest provincial capital, a gloomy, walled and mountain-ringed natural fortress.<ref>Peter Wyden, p. 421 </ref> The town itself sits on a high knoll above the confluence of the Turia and Alfambra rivers.  It is surrounded by a geological potpourri of scragged gorges, tooth-shaped peaks, and twisted ridge fingers.  West of the town, however, the Calatayud highway runs up a slight gradient to a pancake-flat plain around the village of Concud, about three miles away.<ref>Cecil Eby, ''Between the Bullet and the Lie, American Volunteers in the Spanish Civil War'', (1969), p. 197</ref> A key position was the ridge to the west of the town known as ''La Muela de Teruel''&mdash;Teruel's Tooth.<ref> Hugh Thomas, p. 505 </ref>Teruel's defensive position was much improved by previously prepared trenches and wire because of its position protruding into Republican territory.<ref>http://es.wikipedia.org/wiki/Batalla_de_Teruel</ref>

===The combatants===
The Republican Army was under the command of Juan Hernández Saravia who had reorganized that army almost from scratch.<ref>  Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1986), p. 788 </ref>  Among the commanders under his command was the trustworthy and able Communist commander, Enrique Lister.  Lister's division was chosen to lead the first attack.<ref>Hugh Thomas (1961), p. 505 </ref>  The coup de main against Teruel would be an all Spanish operation without the assistance of the International Brigades.  The Republican Army of the Levante was to conduct the main part of the assault supported by the Army of the East.  The total Republican force had 100,000 men.<ref>  Hugh Thomas, (1961) p. 504 </ref>

Colonel Domingo Rey d'Harcourt was the Nationalist commander at Teruel when the battle began.<ref>Hugh Thomas, (1961), p. 505 </ref>The Teruel salient had a Nationalist defending force of about 9,500 men and that would include civilians.  After the attack began, Rey d'Harcourt eventually consolidated his remaining defenders into a garrison to defend the town.  The Teruel Nationalist garrison numbered between 2,000 and 6,000 according to various estimates.<ref>Peter Wyden, p. 425.</ref>  The garrison was probably about 4,000 and half of those were civilians.<ref>Hugh Thomas, p. 507 </ref>

==The Battle==
thumb|right|500px|The red line in the map shows the front at the beginning of the battle.  The purple line shows the front on December 20 with Teruel surrounded by the Republicans. The green line shows the front at the end of the battle.  Note La Muela, Teruel's Tooth, west of the town.  Click on map to get a larger view.

Lister's Republican division attacked Teruel, in falling snow, on Guadalajara and to relieve Teruel meant he had to abandon that offensive much to the disgust of his Italian and German allies. The Nationalist relief of Teruel also signified that Franco was giving up the idea of a knockout blow to end the war, and was accepting a long war of attrition to be won by weight of arms and foreign aid.<ref>Peter Wyden, p. 425 </ref>

===Republican advances and the siege===
By December 21, the Republican forces were in the town.  Ernest Hemingway and two journalists, one being New York Times correspondent, Herbert Matthews,  accompanied the assaulting troops entering Teruel.<ref>Peter Wyden, pp. 421-425, inclusive.</ref>  Rey d'Harcourt, the Nationalist commander, however, pulled his remaining defenders back to an area where he could make a last stand in the south part of the town. By Christmas Day the Nationalists still occupied a cluster of four key points, the Civil Governor's Building, the Bank of Spain, the Convent of Santa Clara and the Seminary.  Republican Radio Barcelona announced that Teruel had fallen, but Rey d'Harcourt and the remnants of the 4,000 man garrison still held out.<ref>Hugh Thomas, pp.507-508</ref>  The siege continued with fighting hand to hand and building to building.  The Republicans would intensely shell a building with artillery and then move in with the bayonet.<ref>http://es.wikipedia.org/wiki/Batalla_de_Teruel</ref>

===Nationalist relief attempts===
Franco canceled the Guadalajara offense on December 23, but the relief force could not begin its attack until December 29.  All Franco could do was send messages to Rey d'Harcourt to hold out at all costs.<ref>Hugh Thomas, p. 505-507, inclusive.</ref>In the meantime the Republicans pressed home their attack in atrocious weather.  The Nationalist attack began on schedule on December 29 with the experienced Nationalist Generals, Antonio Aranda and José Enrique Varela in command. The Condor Legion covered the attack.  By New Year's Eve with a supreme effort, the Nationalists were on Teruel's Tooth<ref>Hugh Thomas, pp. 507-508</ref> and actually broke into the town to take the bull ring and the railway station.  The Nationalists could not hold the gains within the town, however.<ref>Hugh Purcell, p. 96.</ref>  Then the weather actually turned for the worse with the start of a four day blizzard, four feet of snow falling and temperatures of minus 18 C.  Fighting ground to a halt as guns and machines froze, and the troops suffered terribly from frostbite. The Nationalists suffered the worse from the cold as they did not have warm clothing.  Many amputations were performed to remove frozen limbs.  

Franco continued to pour in men and machines and the tide slowly started to turn.  The Republicans pushed home the siege however, and by Bishop of Teruel at his side, gave up on January 8.<ref>Hugh Thomas, p. 507-508</ref>  The Republicans, in one of their last acts of the Civil War, killed d'Harcourt along with forty-two other prisoners including Bishop of Teruel.<ref>http://es.wikipedia.org/wiki/Domingo_Rey_d´Harcourt</ref>
<ref>Hugh Thomas, p. 577 </ref> After Rey d'Harcourt's surrender, the civilian population of Teruel was evacuated and the Republicans became the besieged and the Nationalists the besiegers.<ref>Hugh Thomas, p. 508 </ref>Teruel had fallen to the Republicans.

===The Nationalist counter-offensive===
After Rey d'Harcourt's surrender, the Nationalist buildup began to tell on the Republican forces.   With the weather clearing, the Nationalists started a new advance on January 17, 1939. The Republican leadership finally gave up its scruples about the Battle of Teruel being an all Spanish operation and ordered the International Brigades to join the struggle on the 19th.<ref>Hugh Thomas, (1986)</ref> Many of these units had been in the area but in reserve.  Celebrities and politicians entertained and visited the units during this time.  American Communist singer, Labour politician, British unit.<ref> Hugh Thomas, (1986)pp. 792-793 </ref> 

Both high commands now were in heated trains, near the battlefield, and directing their troops in the final part of the battle.  Slowly but surely, the Nationalists advanced.  Teruel's Tooth fell to them.  The Republican forces lauched fierce conter attacks on January 25 and the next two days, but gains were temporary.  Finally on February 7, the Nationalists attacked north of Teruel.  This was a weak area since most Republican forces had been concentrated to the south around Teruel itself.  A massive cavalry charge, with one or two exceptions near the Caspian Sea in World War II, the last in the history of warfare,  broke the Republican defenses and scattered them.  Aranda and Yagüe swiftly advanced and the victory was complete.  Thousands of prisoners were taken and more thousands of tons of supplies and munitions fell to the Nationalists. Those Republicans who could, ran for their lives.<ref>Hugh Thomas, (1961) pp. 511-514, inclusive.</ref>

{{wojna infobox
 |epoka      = czasy najnowsze
 |nazwa      = Bitwa o Teruel
 |konflikt   = Hiszpańska wojna domowa
 |grafika    = 
 |opis       = Żołnierz republikański na przeciwko areny korridy w Teruel
 |data       = 15 grudnia 1937 – 22 lutego 1938
 |miejsce    = Teruel, Hiszpania
 |wynik      = zwycięstwo frankistów
 |przyczyna  = 
 |terytorium = 
 |strona1    = 25px Frankiści
 |strona2    = 25px Republika
 |dowódca1   = Fidel Dávila i Domingo Rey d´Harcourt
 |dowódca2   = Juan Hernández Saravia
 |siły1      = 20.000 żołnierzy z 52 Dywizji<br/ >140 samolotów<br/ >500 dział<br/ >Ok. 6.000 uzbrojonych cywili
 |siły2      = 77.000 żołnierzy<br/ >120 samolotów<br/ >100 czołgów
 |straty1    = Tysiące zabitych<br/> Wiele zestrzelonych samolotów
 |straty2    = Tysiące zabitych<br/>35% czołgów i samolotów zniszczonych<br/>14.000 jeńców
}}

'''Bitwa o Teruel''' – całość operacji militarnych mających miejsce podczas hiszpańskiej wojny domowej w mieście Teruel i okolicach między 15 grudnia 1937 i 20 lutego 1938.

== Okoliczności poprzedzające ==
Nacjonaliści zdobyli kontrolę nad północą Hiszpanii i przygotowywali się do decydującego natarcia na Aragonii. Zapewniły one pełną kontrolę nad niebem prowincji Guadalajara. Z drugiej strony dowództwo republikańskie zdobyło wiarygodną informację o planowanym na Belchite i Brunete, brak odpowiedzi na to zagrożenie doprowadziłby do niechybnej klęski na wszystkich frontach i rzeką Alfambrą. Front w formie klina miał ok. 60 km. Wcześniej jednostki zgrupowały się w prowincji Estremadurę przeciąć strefy zajmowanej przez nacjonalistów na dwie części.

== Walczące siły ==
Wojska republikańskie liczyły ok. 90 000 ludzi podzielonych na trzy główne korpusy, XVIII, XX i XXII (także włączony jako część XXVII). Wcześniej samoloty typu "Mosca" (Lewantu hiszpańskiego (Aragonii. Generał bitwy nad Ebro.

Siły nacjonalistów w samym mieście liczyły 3 900 uzbrojonych ludzi z 52 Dywizji, prawie 40% z nich nie było żołnierzami. Ich dowódcą był pułkownik Domingo Rey d´Harcourt. Przyłączyła się do nich część ludności nieprzeszkolonej wojskowo, źródła wskazują na ogólną liczbę 10 000 ludzi.

Teruel bronione przez przygotowane wcześniej linie okopów i zasieków, było uważane za przyczółek bardzo zagrożony przez siły republikańskie.

== Początek ofensywy republikańskiej ==
Siły republikańskie, pewne zwycięstwa ze względu na ogromną przewagę w liczbie żołnierzy i sprzęcie, 15 grudnia o godzinie 15:00 rozpoczynają ofensywę, prawie bez wsparcia artylerii i samolotów.

Początkowy plan Vicenta Rojo Llucha polegał na okrążeniu miasta sześcioma dywizjami, jednocześnie zabezpieczając się się siłami dwóch dywizji przeciw spodziewanej kontrofensywie nacjonalistów. Enrique Líster zdobywa Concud siłami 11 Dywizji, podczas gdy 25 Dywizja zajmuje San Blas. Dwa korpusy szybko otaczają miasto i odcinają je od zaopatrzenia i posiłków. Atakujący spotykają się z XVIII Korpusem 20 grudnia. Zaskoczenie pozwala Lísterowi dojść do granic miasta i wziąć jeńców. Mróz był silny (podczas walk sięgnął nawet -20ºC) a żołnierze republikańscy szli do ataku lepiej wyposażeni. 17 grudnia obficie włączają lotnictwo do walk, powodując ciężkie straty wśród okolicznych wojsk nacjonalistów, które przybyły z pomocą oblężonym. Bitwy powietrzne angażują samoloty Fiat CR.32 i Messerschmitt Bf 109 nacjonalistów oraz Polikarpowy I-15 i I-16 Republikanów. Zestrzeliwują one wiele bombowców Heinkel He 111. 18 grudnia rozlokowują główne siły na południe od Teruel, nad rzeką Muela i atakują stary Cmentarz.

thumb|right|500px|Mapa przedstawiająca rozwój bitwy. Pokazane są sytuacje z początku i końca bitwy, oraz z [[20 grudnia 1937, kiedy siły republikańskie zbliżają się do miasta i zaczyna się bitwa o zdobycie stolicy prowincji.]]

Lotnictwo nacjonalistów w temperaturach sięgających na lotniskach Kastylii do -10ºC, prawie nie może stawić oporu postępom republikanów. Dywizje nacjonalistyczne nie są przygotowane na uwolnienie oblężonych. Arandy przybywają na front, ale ich liczba jest bardzo mała i nie osiągają sukcesu. Tego dnia zaczynają się pierwsze walki wewnątrz miasta, na cmentarzu i na stadionie piłkarskim. 22 grudnia wiele jednostek republikańskich wchodzi do miasta przy wsparciu artylerii, na ulicach pojawiają się też ich pierwsze wozy bojowe na symbolicznej Plaza del Torico. Łatwe zwycięstwo powoduje szybki postęp wojsk republikańskich, które ponoszą duże straty z powodu zamkniętego systemu obrony, stosowanego przez nacjonalistów, wiedzących, że tylko obrona każdego domu z osobna może zatrzymać ofensywę.

Operacje wojskowe wewnątrz miasta zamieniają się w powolne zdobywanie domu po domu, niebezpieczne dla obu stron. Powodują ogromne straty wśród ludności cywilnej, pomimo rozkazów Indalecio Priety, mówiących o jak największej ochronie cywilów i umieszczaniu kobiet i dzieci w najbezpieczniejszych miejscach. Artyleria republikańska równa z ziemią każdy budynek, w którym napotkany jest opór nacjonalistów. ''Banco de España'', Klasztor Św. Klary i Hotel ''Aragón'' są miejscami, gdzie toczą się najbardziej krwawe walki, gdzie nawet dochodzi do walki na bagnety.